Pogrzeb

Dokumenty i formalności związane z pogrzebem

Przeczuwając lub mając świadomość zbliżającej się śmierci prawosławny chrześcijanin (lub jego rodzina) powinni zadbać o pojednanie z Bogiem w sakramentach spowiedzi i Eucharystii.

Po śmierci wiernego należy niezwłocznie poinformować duchowieństwo parafii i ustalić szczegóły związane z nabożeństwami pogrzebowymi (zobacz dane kontaktowe). Niezbędne są następujące dokumenty i informacje:

  1. akt zgonu,
  2. wskazanie miejsca pochówku,
  3. ustalenie daty pogrzebu.

Tradycyjnie, w przededniu pogrzebu nad ciałem zmarłego sprawowana jest panichida. Możliwe jest także wynajęcie osób, które przeczytają nad ciałem zmarłego Psałterz oraz zaśpiewają pieśni pogrzebowe.


Akt umierania

W momencie, w którym człowiek umiera, w czasie tzw. odejścia (cs. uhoda) z tego świata, powinien być nad nim czytany specjalny kanon modlitewny, który w Trebniku zatytułowany jest: „Kanon modlitewny do Pana naszego Jezusa Chrystusa i Najświętszej Bogurodzicy Matki Pana, odmawiany przy rozłączeniu duszy i ciała każdego prawosławnego” (Kanon molebnyj ko Gospodu naszemu Iisusu Christu i Preczystej Bogorodice, Materii Gospodni, pri razłuczenii duszi ot teła wsiakago prawowiernago). Kanon ten, czytany jest „w imieniu umierającego, który sam nie jest w stanie wypowiedzieć słów modlitwy” (cs. ot lica czełowieka, s duszeju razłuczajuszczagosja i ne moguszczchego głagołati), nazywany jest najczęściej modlitwą na odejście (cs. othodnyj kanon). Na końcu kanonu zalecane jest czytanie specjalnej modlitwy. Końcowa modlitwa, czytana przez kapłana, jest modlitwą na rozłączenia duszy z ciałem (cs. ishod duszy).

W sytuacji, kiedy nadchodząca śmierć jest wynikiem długiej, przewlekłej i ciężkiej choroby, zgodnie z Wielkim Typikonem zalecane jest odsłużenie „Obrzędu, na rozłączenie duszy i ciała, kiedy człowiek długo cierpi” (cs. Czin, bywajemyj na razłuczenije duszy ot tieła, wniegda czełowiek dołgo strażdiet). Modlitwa ta, składa się z kanonu i dwóch modlitw. Pierwsza modlitwa: Modlitwa o sądzonej duszy jest w pełni tożsama z modlitwą czytaną w trakcie „Kanonu modlitewnego … przy rozłączeniu duszy i ciała”. O treści drugiej modlitwy wiele mówi jej nazwa: „O śmierci człowieka długo cierpiącego”. W modlitwie wznosimy prośby o uwolnienie sługi bożego od bólu i cierpień związanych z chorobą i o przyjęcie jego duszy.

Obmycie i ubranie zmarłego

Po śmierci człowieka, zgodnie z tradycją Cerkwi chrześcijańskiej, następuje omycie jego ciała i ubranie w szaty pogrzebane. Tak jak ciało Chrystusa, po zdjęciu z Krzyża, było omyte, tak i w całej tradycji Cerkwi, już od czasów apostolskich, ciało zmarłego traktuje się z czcią i szacunkiem. Dzieje Apostolskie również silnie podkreślają istniejącą praktykę omywania ciała zmarłego (Dz 9, 37). Tradycja ta, znana jest od początków chrześcijaństwa, jak również występuje w prawie wszystkich innych religiach i wierzeniach. Nie przypadkowo ciało zmarłego w Trebniku i w innych księgach liturgicznych, nazywane jest relikwiami (cs. moszczi). Cerkiew nakazuje godne traktowanie ciała zmarłego. Cerkiewne ryty pogrzebowe z całą konsekwencją przypominają o zmartwychwstaniu i ożywieniu martwych ciał (1 Kor 15, 53). Omijając aspekt dogmatyczny, oraz pytania, jakie ciała ludzie otrzymają w przyszłym życiu, fakt ich nierozdzielności z duszą człowieka jest potwierdzony w wielu tekstach modlitw i innych tekstach pogrzebowych.

Po omyciu ciała, zmarłego ubierają w nowe szaty, co oznacza nowe okrycie naszej nieśmiertelności. W zależności od stanu człowieka w życiu, jest on odpowiednio ubierany. I tak: człowiek świecki ubierany jest w odzież świecką. Mnich ubierany jest w szaty mnisze i zawijany dodatkowo w mantję. Duchowny ubierany jest w swoje zwykłe szaty, następnie zaś w odpowiednie szaty kapłańskie. Twarz prezbitera i biskupa przykrywa się liturgicznym pokrowcem (cs. wozduch) dla potwierdzenia, że służyli dla Boskich Sakramentów, a szczególnie dla Św. Eucharystii. Pokrowiec ten nie jest już więcej używany – zakopuje się go razem z ciałem kapłana.

Na zmarłego laika, ubranego w nowe szaty nakłada się sawan – lniane, białe płótno. Symbolizuje to chrzcielną szatę i wskazuje, iż zmarły jest, poprzez sakrament Chrztu, członkiem Cerkwi prawosławnej. W tradycji Cerkwi pierwszych wieków, zmarli ubierani byli jedynie w białe szaty, które składały się z szaty wierzchniej nazywanej wówczas płaszczanicą oraz z nakrycia głowy – grec. sudar, które pokrywało nie tylko głowę, ale, na wzór współczesnego sawanu, również twarz i całe ciało.

W ręce kapłanów i biskupów wkładana jest Św. Ewangelia, na znak, iż byli oni nauczycielami Dobrej Nowiny. Oprócz tego trzymają oni również krzyż. W ręce mnichów i ludzi świeckich wkładane są ikony Zbawiciela, na znak tego, iż to właśnie Jemu oddali oni swą duszę.

Tuż w momencie poprzedzającym złożenie ciała do grobu, kapłan pokrapia wodą święconą ciało i trumnę. Również wtedy kapłan kładzie na czoło zmarłego papierowy wieniec (cs. wienczyk) z przedstawieniem Chrystusa, Matki Boskiej, Św. Jana Chrzciciela i ze słowami Trysagionu.

Po omyciu i ubraniu zmarłego, rozpoczyna się czytanie nad nim słów Pisma Świętego. Nad biskupem i kapłanem czytana jest Święta Ewangelia, nad człowiekiem świeckim, mnichem i diakonem czytany jest Psałterz. Tradycja Cerkwi naucza o ciągłym czytaniu Pisma Świętego nad zmarłym, od momentu jego śmierci, aż do pogrzebu.

Panichida

Cerkiew naucza, iż po akcie śmierci, dusza człowieka przechodzi drogę ku Bogu. W czasie, gdy ciało zmarłego leży martwe, dla duszy człowieka niezbędną jest modlitwa Cerkwi. Cerkiew modli się wówczas o przejście zmarłego w wieczne życie. Panichida (greckie słowo oznaczające „całonocne czuwanie”) jest modlitwą za duszę zmarłego, w której prosimy o Boże Miłosierdzie i zbawienie jego duszy. Pierwotnie panichidy służono całą noc, tworząc Całonocne Czuwanie (cs. Wsienoszcznoje Bdienije).

Panichida kończy się modlitwą „Wieczna pamięć” (cs. Wiecznaja pamiat’) wygłaszaną przez kapłana, a następnie trzykrotnie powtarzaną przez chór, służących i modlących się.

Panichidę służy się przy ciele zmarłego, w miejscu, gdzie ciało to się znajduje. Tradycyjne pochówki najczęściej związane były z pozostaniem ciała zmarłego w domu. Obecnie ciało zmarłego przygotowywane jest w zakładach pogrzebowych i tam wtedy służy się panichidę. Po zakończeniu panichidy nad ciałem zmarłego powinno się czytać Psałterz, lub w wypadku śmierci biskupa, czy kapłana – Św. Ewangelię.

Panichidę sprawuje się także w dni wspomnienia zmarłych, 9. i 40. dzień po śmierci zmarłego i w rocznice śmierci.

Wyniesienie ciała

Ciało zmarłego przed pogrzebem przenoszone jest do cerkwi. Przed wyniesieniem ciała służy się krótka litija z okadzeniem ciała zmarłego kadzidłem. Ciało przenoszone jest do cerkwi ze śpiewem Trysagijonu. Przy pogrzebie biskupów, kapłanów i mnichów śpiewane są, zgodnie z Trebnikiem specjalne śpiewy.

Wziąwszy ciało zmarłego kondukt udaje się do cerkwi. Procesję prowadzi kapłan ze świecami i diakon z kadzielnicą. Św. Jan Chryzostom zaleca, aby wszyscy uczestnicy wyniesienia ciała, nieśli w rękach zapalone świece. Ciało ustawiane jest twarzą w stronę ołtarza. Po przeniesieniu ciała rozpoczyna się pogrzeb (cs. otpiewanije).

Pogrzeb

W cerkiewnej praktyce pogrzeb odbywa się od razu po Św. Liturgii. Jest to ostatnie nabożeństwo, w którym zmarły uczestniczy.

Obrzęd pogrzebu swą formą podobny jest do panichidy albo jutrzni. W jego trakcie czytany jest kanon, fragment Listu ap. Pawła do Tesaloniczan (1 Tes 4, 13-17) i Ewangelii wg św. Jana (J 5, 25-30). Ważnym momentem jest odczytanie modlitwy rozgrzeszającej, której tekst wkłada jest do trumny.

Pan nasz Jezus Chrystus, Boską swoją łaską, darem i władzą, daną świętym Jego uczniom i apostołom, aby utrzymywać i odpuszczać grzechy ludzi, rzekł im: Przyjmijcie Ducha Świętego, tym którym odpuścicie grzechy, będą odpuszczone, tym, którym utrzymacie, będą utrzymane; i jeszcze jeśli utrzymacie i odpuścicie na ziemi, będzie utrzymane i odpuszczone na Niebie. Od nich i na nas poprzez przyjęcie jeden od drugiego (cs. drugdrugopryimatielno) łaski, niech uczyni przez mnie, pokornego, wybaczone i temu w duchu słudze ot wszystkiego, czym jako człowiek zgrzeszył Bogu słowem lub uczynkiem, lub myślą i wszystkimi swoimi zmysłami, wolną wolą lub zniewoloną, ze świadomością lub bez świadomości. I jeśli był objęty klątwą albo odłączeniem arcybiskupim lub kapłańskim, lub klątwę ojca swego lub matki swojej przywiódł na siebie, lub pod swoją klątwę wpadł, lub klątwę popełnił, lub poprzez inne grzechy jako człowiek został odłączony – ale o wszystkim tym skruszonym sercem wyraził skruchę i od tych wszystkich win i więzów grzesznych uwolnij go (ją), albowiem z niedoskonałości natury grzechowi się sprzedał, i to wszystko wybacz mu (jej), ze Swej miłości do ludzi, modlitwami Najczystszej i Najświętszej Królowej naszej Bogurodzicy i Zawsze Dziewicy Marii, świętych sławnych Apostołów i wszystkich świętych. Amen

Po aklamacji następuje moment ostatniego pożegnania – posledniago cełowanija. Jest to ostateczne pożegnanie zmarłego. W czasie pożegnania śpiewane są stichiry, które w swej treści zawierają największą dawkę emocjonalną. W czasie śpiewania stichir następuje osobiste pożegnanie zmarłego przez wszystkich znajdujących się w Cerkwi. Ostatnia stichira jest najbardziej osobistą, w niej modlitwę wygłasza jakby sam zmarły:

Bracia, przyjaciele, znajomi! Widząc, jak leżę milczący, bez oddechu, płaczcie o mnie. Czy dawno spotkałem się z Wami? Widzicie, jakże szybko nadeszła moja ostatnia godzina. Wy wszyscy, którzy mnie kochaliście! Podejdźcie, oddajcie mi ostatni pocałunek, już więcej nie jest mi dane być i spotykać się z Wami, ponieważ odchodzę przed obliczę Sędzi, przed którym na równi stoją sługa i pan, król i żołnierz, bogaty i biedny – wszyscy równi i każdy za swoje uczynki będzie albo wychwalony, albo potępiony. Proszę wszystkich: stale módlcie się za mnie do Chrystusa Boga, żebym nie był za swoje grzechy wrzucony w miejsce męczarni, ale by On dał mi miejsce tam, gdzie Światło Życia.

Pogrzeb powinien być sprawowany w trzecim dniu po śmierci. Nie podlegają mu ciała ekshumowane, gdyż nabożeństwo to związane jest treściowo z pożegnaniem osoby niedawno zmarłej. Ciała ekshumowane, lub odnalezione szczątki, są chowane bez otpiewanija a jedynie w czasie służenia panichidy.

Pochówek

Po zakończeniu pogrzebu trumnę niesie się na miejsce pochówku. W czasie przenoszenia trumny z ciałem chór i kapłan śpiewa: Trysagijon, Preswiataja Troice oraz Otcze nasz. W czasie opuszczania trumny do grobu odprawiana jest krótka litija. Na zakończenie kapłan łopatą, czyni znak krzyża na mogile (ewentualnie czyni znaki krzyża na obrzeżach grobu) mówiąc: „Pańska jest ziemia i co ją napełnia, świat i wszyscy jego mieszkańcy” (cs. Gospodnia ziemla i ispołnienije jeja, wsielennaja i wsi żywuszczyi na niej.).

na podstawie: http://sakramenty.cerkiew.pl/pogrzeb-czytelnia, o. Marek Ławreszuk; fot. www.orthphoto.net

Po pogrzebie

W tradycji Cerkwi pierwsze 40. dni po śmierci jest szczególnym okresem wzmożonej modlitwy i pamięci. Tradycyjnie w 9. i 40. dniu sprawowane są Boskie Liturgie i panichidy. W naszej cerkwi przez pierwsze czterdzieści dni po śmierci wspominane są imiona zmarłych parafian podczas każdej proskomidii.

Kolejne ważne wspomnienie przypada w rocznice śmierci oraz dni związane ze zmarłym (np. imieniny). W te dni można poprosić o sprawowanie Boskiej Liturgii i panichidy oraz krótką modlitwę nad grobem zmarłego (litiję).

Jeżeli nad grobem zmarłego ustanowiono nowy krzyż (nagrobek), to należy poprosić duchownego o jego oświęcenie.


Najnowsze wpisy

Kategorie treści

Odwiedź nas